Οὐροβόρος λόγος...

Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται, κακὰ θηρία, γαστέρες ἀργαί.

Οἱ Κρῆτες πάντα ψεύτες καὶ κακά θηρία – σαπιοκοιλιές!..

Ἐπιμενίδης

Die Fragmente der Vorsokratiker, Griechisch und Deutsch von Hermann Diels, neunte Auflage herausgegeben von Walther Kranz, Weidmannsche Verlagsbuchhandlung, Berlin, 1960, τομ. I, σελ. 32.

 

Ἔτσι χρησμοδότησε ὁ θεῖος Ἐπιμενίδης, ὁ… Κρητικός!

Ἂν τὸν πιστέψῃς, τότε λέει ψέματα ὡς Κρητικός, ἄρα  δ έ ν  πρέπει νὰ τὸν πιστέψῃς…

Ἂν δέν τὸν πιστέψῃς, τότε ὠς Κρητικὸς ξανά, δέν είναι ψεύτης· ὁπότε  ὀ φ ε ί λ ε ι ς  νὰ τὸν πιστέψῃς…

Οἱ ἀρχαῖοι συντοπίτες (οἱ «σαπιοκοιλιές») ἔκαναν θυσίες στ’ ὄνομα τοῦ σοφοῦ, σὰ νάτανε θεός..- ὁ ψεύτης κάτι ξέρει γιὰ τὶς συνήθειές του καὶ τιμάει τὴν ἀλήθεια! Μεταξὺ κατεργαρέων, ἄλλωστε, εἰλικρίνεια!

Ὅταν ὁ μαθηματικὸς καὶ μελετητὴς τῆς Λογικῆς Ἄλφρεντ Τάρσκι διαχώρισε τὸ 1933 μεταξὺ γλώσσας καὶ μεταγλώσσας [Alfred Tarski, Logic, Semantics, Metamathematics, papers from 1923 to 1938, editor John Corcoran, Hackett Publishing Company, Indianapolis, 1983, σελ. 152-278.] φάνηκε πὼς ὁ Ἐπιμενίδης δέν ἔστηνε παράδοξα, ἀλλὰ ξεκαθάριζε τὰ τοῦ οἴκου του: Ἄλλο πρᾶμμα ἡ γλῶσσα στὴν ὁποία διατυπώνεται μιὰ πρόταση (ἀληθὴς ἢ ψευδής), καὶ διαφορετικὸ ἡ μεταγλῶσσα ποὺ χρησιμοποιοῦμε γιὰ ν’ ἀναλύσουμε τὴν ἀλήθεια τῆς πρότασης.

Στὴ σύγχρονη Λογικὴ θὰ βρισκόταν μᾶλλον ἕνας τρόπος διατύπωσης γιὰ τὴν ἐπιμενίδειο ρήση ἐντὸς μίας τυπικῆς γλῶσσας (μὲ σύμβολα μονάχα). Ὅμως, τὸν 6ο αἰῶνα π.Χ. δὲν ὑπῆρχε μήτε Μαθηματικὴ Λογική, οὔτε κιόλας Λογική. Κ’ ἐπειδὴ ὁ Ἐπιμενίδης δέν περίμενε τὸν Ἀριστοτέλη σχεδὸν τρεῖς αἰῶνες ἀργότερα νὰ πρωτοθεμελιώσῃ τοὺς ἔγκυρους κανόνες συμπερασμοῦ, εἶπε ὀρθά-κοφτὰ ὅ,τι καταλάβαινε..- ἡ γλῶσσα ταυτίστηκε στὴν περίπτωσή του μὲ τὴ μεταγλῶσσα (τὰ Ἑλληνικά).

Τὸ μπέρδεμα ξεκινάει, ὅταν δέ διαχωρίζωνται τὰ ἐπίπεδα γλωσσικῆς χρήσης. Ἔτσι, λοιπόν, ἐνῷ ἡ Μαθηματικὴ Λογικὴ εἶν’ ὄργανο ἀκριβείας γιὰ τὴ θεμελίωση τῶν σύγχρονων Μαθηματικῶν, χρησιμοποιεῖ ἠ ἴδια μαθηματικὲς μεθόδους στὴν ἀνάπτυξή της (π.χ. τὴ Συνολοθεωρία ἢ τὴν Ἄλγεβρα)· τὰ Μαθηματικὰ ἀποτελοῦν, κατὰ περίπτωσιν, γλῶσσα καί μεταγλῶσσα.

Σ’ ἐπίπεδο πρακτικώτερο, σὰν ἕνας ὁμιλητὴς ἀρνεῖται κάτι γιὰ ὅλους τοὺς δημόσιους ὁμιλητὲς ἢ γιὰ μιὰν ὁμάδα ποὺ ἀνήκει (ἕναν κομματικὸ σχηματιμό, μιὰν ὀργάνωση, μιὰ συντεχνία, μιὰ θρησκεία), καλό θάταν νάχουμε στὸ νοῦ μας τὸν Ἐπιμενίδη καὶ τὸν Τάρσκι… Δυστυχῶς, ἐκεῖ, τὶς περσότερες φορές, ἡ διάκριση γλώσσας καὶ μεταγλώσσας ἐκ μέρους τοῦ ἀγορητῆ εἶναι ψιλά γράμματα! – συχνὰ εἶναι κ’ εὐκτέα ἡ ἀδυναμία διαχωρισμοῦ γιὰ εὐτελέστατους λόγους.

Ὑπάρχει, ὅμως, καὶ μιὰ ἁπλούστερη μέθοδος ἀνάλυσης γιὰ ἕν’ ἀντικείμενο δίχως καταφυγὴ σὲ τέτοιες «ἐκζητήσεις»: Βρίσκουμε τρόπο νὰ μιλᾶμε γιὰ τὸ πρᾶγμα μ’ ἄλλους ὅρους ἀπὸ κείνους ποὺ τὸ συνέχουν. Ἐντέλει δέν εἶναι τὰ πάντα ἐπιμενίδειες ρήσεις, οὔτε τόσο δεσμευτικά, ὥστε ἡ κάθε πρόοδος στὴ συζήτηση νὰ ἐγκλωβίζεται στὴ γλῶσσα τοῦ ἀντικειμένου της. Βεβαίως, τότε θὰ πρέπει ὅποιος εἰσέρχεται στὸ διάλογο νὰ κατανοῇ πὼς οἱ γνώσεις κ’ ἡ ἰδεολογία εἶναι  μ έ ρ η  τῆς σκέψης του κι ὄχι ἡ σκέψη του  δ ο ῦ λ ο ς  ἐκείνων. Ἀλλὰ ἡ ἰδεοληψία κ’ ἡ μονομανία καλά κρατοῦν· ἔτσι, λοιπόν, ὁ ἀριστερὸς μιλάει γιὰ τὴν Ἀριστερὰ μ’ ἀριστερὴ ἀργκό, ὁ δεξιὸς τ΄ ἀντίστοιχο, ὁ συνδικαλιστὴς ὑμνεῖ τὸ συνδικαλιστικὸ κίνημα μὲ συνδικαλιστικὴ φρασεολογία, ὁ παπᾶς μιλάει γιὰ τὸ Χριστὸ παπαδίστικα, κι ὅλοι μαζί γιὰ τὸ ναυάγιο μὲ τὴ γλῶσσα τοῦ βρεγμένου!

Ἀποδεικνύεται καθημερινὰ πὼς τὸ δυσκολώτερο εἶν’ ἡ ὑπέρβαση τοῦ ἑαυτοῦ μας καὶ τῶν —πάντα— «θεμελιωμένων», «ἀκλόνητων» καί «ἱερῶν» πεποιθήσεών μας!..

ουροβόρος-όφις-διέλευση

[Οὐροβόρος ὄφις ὅπως ἀναπαρίσταται στὴν ἀρχαιοσκανδιναβικὴ μυθολογία.]

Στὶς κατηγορίες: Ἐπιστήμη Κριτική Πεζά Στοχασμοί Σχολιασμός
Μου αρέσει!     Κοινοποιήστε

Οἱ ἀναρτήσεις τῆς Διέλευσης στοιχειοθετημένες
ἐκδίδονται διμηνιαῖα στὶς Ἐκδόσεις τῶν Διορθώσεων.

Διαβάστε τὰ ἤδη ἐκδοθέντα τεύχη:

τ. 1   τ. 2   τ. 3   τ. 4   τ. 5   τ. 6   τ. 7   τ. 8   τ. 9  

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

ΕΓΓΡΑΦΗΤΕ ΣΤΙΣ ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΕΣ ΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕΙΣ

Διέλευση: Προσωπικὸ ἱστολόγιο τοῦ Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου
© 2015 Θεοδόσης Παπαδημητρόπουλος Συνεργάτης τοῦ περιοδικοῦ Διορθώσεις
-