Τὸ νεοελληνικὸ θέαμα τῆς ἀ-Νό..-ησίας

Κ' ἐνῷ ἤθελα σήμερα ν' ἀναρτήσω ἕνα ποίημα ἀπ' τὶς προσωπικές μου ἀναζητήσεις, πέφτω σ' αὐτὸ τό «μαργαριτάρι»:

Ἐγὼ δὲν κάνω ἐλιτίστικο θέατρο, μ' ἐνδιαφέρει τὸ κοινό. Ἀλλὰ μ' ἐνδιαφέρει καὶ νὰ μελετῶ τὴ μέθοδο ποὺ ὁδηγεῖ σὲ πλήρεις σκηνικὲς προτάσεις. Τὸν κώδικα τοῦ θεάτρου Νο, ἂς ποῦμε. [] Tὸ Nὸ ἀποτελεῖ ἔκφραση ἐνὸς πολιτισμοῦ ποὺ ἀντιμετωπίζει τοὺς ἠθοποιοὺς ὡς «ἡσυχαστὲς πνευμάτων» κι αὐτὸ δὲν ἔχει διακοπῆ ἐπὶ αἰῶνες. Εἶναι μιὰ συνθήκη ἀνάλογη μ' αὐτὸ ποὺ συνέβαινε τὴν ἐποχὴ τῆς ἀκμῆς τῆς τραγῳδίας, ὅταν ὁ ἱερέας τοῦ Διονύσου ἔβαζε τὴ μάσκα τοῦ Διονύσου καὶ τὸν ἐνσάρκωνε ἀνάμεσα στοὺς πιστούς. Τότε τὸ θέατρο ἦταν ὕψιστη θρησκευτικὴ καὶ πολιτικὴ τέχνη.

μἀσκα-νο-διέλευση

Δέν ἀναφέρω ὄνομα γιατὶ δέ μ' ἐνδιαφέρει ποιός τὸ λέει, ἀλλὰ ἡ «περιρρέουσα κατάστασις»…

Ἐν πρώτοις, τὸ ἀπόσπασμα ἔχει στρωτὸ λόγο, ἕτοιμο νὰ ταΐσῃ ὅ,τι ἀκριβῶς σήμερα εἶναι τῆς μόδας, καὶ μὲ προεκτάσεις ποὺ τὸ κατατάσσουν στό: «πολιτικὰ ὀρθό» τῆς σύγχρονης ἔκφρασης τῶν μέσων ἐνημέρωσης.

Ἀπὸ κάτω, ὅμως, τί κρύβεται;..

Δυστυχῶς, ὑφέρπει μιὰ ἄγνοια καὶ παρεξήγηση καί γιὰ ὅ,τι κατονομάζεται καί γιὰ ὅ,τι θάπρεπε νὰ κατονομασθῇ…


Ἡ παράδοση τοῦ Νὸ εἶναι σημαντικώτατη κι ἀποτελεῖ ζωντανὸ μνημεῖο τῆς παγκόσμιας κληρονομιᾶς. Χαίρομαι, σὰ βλέπω ἕνα λαό, νὰ διατηρῇ καὶ νὰ προσέχῃ τόσο μιὰ μακραίωνη παράδοση (τοὐλάχιστον ἀπ' τὴν παράσταση στὴ Μεγάλη Νότια Πύλη τοῦ ναοῦ Kofuku-ji τὸ 1301 μ.Χ. – τότε λεγόταν ἀκόμα sarugaku =  «ἡ μουσικὴ τῆς μαϊμοῦς», μᾶλλον ἀναφερόμενο σὲ παλαιότερα κωμικὰ δρώμενα). Ἐκτιμῶ βαθύτατα τὴν τεχνική τῶν ὑποκριτῶν τοῦ Θεάτρου Νό (καὶ δὲν ξέρω ἂν ἀποδίδῃ ὁ ὅρος «ὑποκριτής» τὴν ξενικὴ λέξη, καθὼς εἶναι γνήσια ἀρχαιοελληνικὸς κ' ἰδιοσυστασιακὸ κομμάτι τῆς Δυτικῆς θεατρικῆς Κοσμοθεώρησης). Μάλιστα, τὸ Νὸ μπορεῖ ν' ἀποδοθῇ στὶς δυτικὲς γλῶσσες ὡς παράσταση, ἐντελὴς τέχνη, κατόρθωμα, τάλαντο.

Σέβομαι πούχουν φτάσει σὲ τέτοια  ἔ ν τ ε χ ν η ἔκφραση τὴ ζωντανή τους γλῶσσα, τὴν Ἰαπωνική. Ὑποκλίνομαι στὴν ἄσκησή τους: ψυχῆς τε καὶ σώματος! Κατὰ τοῦτο, ὁμοιάζουν μὲ τοὺς ἀρχαίους τραγῳδούς.

Πέραν τούτου,.. κατακλυσμιαῖες διαφορές.

Πρῶτα, γιατί, ὅσο κοινὸς κι ἂν εἶν' ὁ στόχος, οἱ γλωσσικές-πολιτισμικὲς δομὲς τῶν Ἰνδοευρωπαίων (ἀναφέρομαι κυρίως σὲ γλωσσολογικὲς ὁμάδες κι ὄχι σὲ φυλὲς κ' ἐθνοτικοὺς σχηματισμούς) διαφέρουν παρασάγγας ἀπὸ κεῖνες τῶν Ἀνατολικοασιατῶν (ὅπου ἀνήκουν γλωσσολογικὰ οἱ Γιαπωνέζοι μαζὶ μέ —κατὰ κάποιους ἐπαΐοντες— τοὺς γείτονές μας καὶ συναναπτυχθέντες Τούρκους).

Δυστυχῶς —δυστυχέστατα!—, ἡ παράδοση τῶν ἀρχαίων τραγῳδῶν διεκόπη στὴν ὕστερη Ἀρχαιότητα (ἤδη εἶχε ἀρχίσει νὰ φθίνῃ ἐξωκοίλωντας σ' ὑπερβολὲς καὶ βεντετισμοὺς ἴσως κι ἀπ' τὰ πρῶτα ἑλληνιστικὰ χρόνια). Βέβαια, ἡ μητέρα Ἐπιστήμη τῆς Ἀρχαιογνωσίας, ποὺ συμπεριλαμβάνει τὴν Κλασσικὴ Φιλολογία, τὴν Ἀρχαιολογία καὶ τὴν Κλασσικὴ Ἀνθρωπολογία, μοχθεῖ ὥστε νὰ θεμελιώσῃ μιὰν ἐπιστημονικὴ ἀνασυγκρότηση: Μελετοῦν οἱ εἰδικοὶ συνεχῶς τὸ σῶμα τῆς ἀττικῆς τραγῳδίας ἐκδίδοντας νέες κριτικὲς ἐκδόσεις· τὸ σχολιάζουν συμβουλευόμενοι τὴ σύνολη Ἑλληνικὴ Γραμματεία· ἀξιολογοῦν τ' ἀρχαιοελληνικὰ καὶ ρωμαϊκὰ ἀρχαιολογικὰ εὑρήματα λαμβάνοντας ὑπόψιν τὶς ἐξελίξεις γύρω ἀπ' τὴ λεκάνη τῆς Μεσογείου ὥς τὸ ἀπώτατο σημεῖο πού, ἴσως, ἔφτασε τὸ ἑλληνιστικὸ στοιχεῖο βαθιὰ μές στὴν Ἀσία· προχωροῦν σὲ γόνιμες παρατηρήσεις συγκρίνοντας τὰ στοιχεῖα γιὰ τὴν Ἀρχαιότητα μὲ τὶς σύγχρονες ἀνθρωπολογικὲς κ' ἐθνολογικὲς ἀνακαλύψεις…

Ὁπότε σὲ μιὰ πραγματικὴ προσέγγιση τῆς Ἀρχαιοελληνικῆς Τραγῳδίας πρέπει νὰ συμπεριληφθῇ κ' ἡ παράδοση τοῦ Νὸ ὡς ἕνα στοιχεῖο περσότερο ἐμπνευστικό, θάλεγα, παρὰ ὡς τεκμήριο. Ἀναφέρει εὐστοχότατα ὁ Lesky (βλ. κάτω Άναφορές): [] ἡ ἀφθονία τοῦ ἐθνολογικοῦ ὑλικοῦ δὲ μπορεῖ νὰ ὑποκαταστήσῃ τὰ κενὰ ποὺ δημιουργεῖ ἡ ἀπουσία ὡρισμένων συνδετικῶν κρίκων ἀπὸ τὴ συνέχεια μιᾶς ὑποθετικῆς διαδικασίας. Ἡ μεταφορὰ αὐτῶν τῶν ξένων μαρτυριῶν στὸν ἑλληνικὸ χῶρο δὲν ἔχει κανένα οὐσιαστικὸ ἕρεισμα, καὶ ἡ ἐξάρτηση τοῦ μύθου ἀπ' τὴ λατρεία, ποὺ ἐκφράζεται μὲ τόση βεβαιότητα, ἐπιδέχεται πολλὴ συζήτηση… 

Ὅταν ὁ Ἐπιγένης ὁ Σικυώνιος —ποὺ κατὰ τὸ Λεξικὸν τοῦ Σούδα μπορεῖ  νάν' ὁ ἀρχαιότερος τραγικὸς, πρὶν κι ἀπ' τὸν Θέσπη— δίδαξε μιὰ τραγῳδία, ἀκούστηκε κατὰ τὴν παράδοση γιὰ πρώτη φορὰ ἡ φωναχτὴ ἐπίπληξη ἀπ' τὸ κοινό: Οὐδὲν πρὸς τὸν Διόνυσον. Δηλαδὴ ἡ θεματολογία δὲν εἶχε σχέση μὲ τὴ λατρευτικὴ παράδοση τοῦ Διονύσου. Ὁ τραγικὸς εἶχε ἀρχίσει ν' ἀπεξαρτᾶται ἀπ' τὴ συλλογικὴ ἔκφραση καὶ ν' ἀποζητάῃ ἐντελῶς προσωπικὰ σχήματα (κάπως σὰν τοὺς πρώτους λυρικούς). Τούτ' ἡ διαδικασία ὡλοκληρώθηκε μεγαλειωδῶς μὲ τὸν Αἰσχύλο. Ὅσο διαφωτιστικὰ κι ἀναγκαῖα εἶναι τὰ προθεατρικὰ καὶ πρωτοθεατρικὰ δρώμενα, ἀδυνατοῦν νὰ ἐξηγήσουν τὴν ἐντελῶς προσωπικὴ δημιουργία ποὺ ἐνέταξε ἀπὸ τότε, τ' ὄντως Θέατρο στὴν Ἱστορία τοῦ Πνεύματος καὶ τὸ ὑπερύψωσε τοῦ θεαματικοῦ.

Καὶ πῶς ἀλήθεια ἡ Τραγῳδία θὰ γινόταν ἀλλιῶς τὸ μέγιστο ὄργανο τῆς ἐπιμόρφωσης τῶν πολιτῶν – προσφερόμενο δωρεάν (ἐν εἴδει σχεδὸν προπαγάνδας) μὲ τὰ θεωρικά ἀπ' τὴν Ἀθηναϊκὴ Δημοκρατία;.. Πῶς θὰ γινόταν δηλαδὴ ὕψιστη πολιτικὴ τέχνη ποὺ τὸ Νὸ δέν εἶναι, καθὼς ἡ σύλληψη τῆς πόλεως εἶν' ἀπόλυτα ἐλληνορωμαϊκὴ κατηγορία σκέψεως καὶ καθημερινῆς πράξης;..

Στὴν ἀκμή τοῦ Ἀρχαίου Δράματος, κανένας ἱερέας τοῦ Διονύσου δέ φοροῦσε μάσκα, δηλαδὴ προσωπεῖο (γιατ' ἄλλο πρᾶμμα ἡ μάσκα), γιὰ νὰ ἐνσαρκώσῃ μπρὸς σὲ πιστούς. Ἄλλωστε, γενικῶς οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες δέν εἶχαν ἱερατεῖο ὡς ξέχωρη κοινωνικὴ τάξη—ἐξαιρουμένων τῶν Δελφῶν καὶ τῶν Διδύμων— καὶ παραξενεμένος ὁ Ἡρόδοτος καταγράφει ποὺ οἱ Πέρσες καλοῦσαν τοὺς Μάγους γιὰ νὰ κάμουν θυσίες (Ἱστορίη A' 132). Μάλιστα, ἤδη ὁ Σοφοκλῆς χρησιμοποιοῦσε ἐπαγγελματίες. Ἐκτὸς ἐὰν κι ὁ Σοφοκλῆς πρέπει νὰ παραμεριστῇ πρὸς χάριν τοῦ πρωτογονικοῦ – τοῦ primitive τῶν συλλογικῶν τελετουργιῶν καί… τῶν ἀπωθημένων τῶν Εὐρωπαίων καταναλωτῶν-θεατῶν;.. Ἤδη ἀπ' τὰ μέσα σχεδὸν τοῦ 5ου αἰώνα π.Χ., ὁ Εὐριπίδης λαμβάνει μιὰ σχεδὸν ἀγνωστικὴ θέση πρὸς τοὺς θεοὺς εἰρωνευόμενος τὰ τερτίπια τους… Στὸ κοινό του, θάταν μᾶλλον κ' ἕνας Πρωταγόρας – ἀργότερα ἕνας Δημόκριτος…

Ὅλ' αὐτὰ γίνονταν στὸ λογεῖο (τὸ μέρος ὄπου οἱ ἠθοποιοὶ ὑποκρίνονταν στὸ μεγαλύτερο μέρος τῆς παράστασης) καὶ στὴν ὀρχήστρα (τὴν ἐπικράτεια τοῦ τραγικοῦ Χοροῦ) μὲ λόγο ἐξηρμένο καὶ σ' ἀρκετὰ σημεῖα τραγουδιστὸ κιόλας. Τὸ Θέατρο ἐξύψωσε σὲ τραγούδι ἔντεχο τὰ Ἑλληνικᾶ τοῦ τότε κ' οἱ θεατὲς πρόσεχαν πάρα πολὺ κατὰ πόσον τοῦτο τὸ τραγούδι ἔβγαινε ἀβίαστα ἀπ' τὴν προσῳδία τῆς λαλιᾶς τους (παράβαλε πῶς διαπόμπευσαν τὸν ὑποκριτὴ τοῦ Εὐριπίδη πούκανε λάθος στὴν ἐκφορὰ τοῦ λόγου, καταπὼς μᾶς τὸ μεταφέρει ὁ Ἀριστοφάνης).

Τώρα, ποὺ πολλοὶ μοῦ παραπονοῦνται πὼς γράφω καθαρεύουσα, ἐπειδὴ βλέπουνε… ὑπογεγραμμένες καὶ πολυτονικό..-

ἂς τοὺς κάνω τὸ χατήρι καὶ γιὰ μιὰ φορὰ νάχουνε δίκιο σ' ὅσα ἔωλα ἰσχυρίζονται: Νῦν, πολλοὶ ἐμοῦ παραπονούμενοι διὰ τὴν καθαρεύουσαν μεθ' ὑπογεγραμμένων κ' ἱστορικῆς ὀρθογραφίας..-

τώρα, στὴν ἐποχὴ τῆς ἰσοπεδωτικῆς ἡμιμάθειας κ' ἠλεκτρονικῆς «παντογνωσίας», τί ἀσχολεῖσαι, καημένε, μοῦ λένε, μὲ ψεῖρες;! (Μόνο ποὺ θυμᾶμαι τὸν Καντίνσκυ στό: Γιὰ τὸ πνευματικὸ στὴν Τέχνη, νὰ ὁρίζῃ τὴν καλλιτεχνία ὡς ἐκλέπτυνση τῶν αἰσθήσεων καὶ τῆς άντιληπτικῆς ἱκανότητας μέσῳ αὐτῶν…) 

Ἔ, τραγουδᾶνε στὸ Νό, τραγουδοῦσαν στὴν Ἀρχαία Τραγῳδία, μάσκες τὸ ἕνα εἶδος – προσωπεῖα τ' ἄλλο, ὁπότε Ἀρχαία Τραγῳδία ἴσον Νό (οὔτε κἂν ὁμοιότητα δὲν ἰσχυρίζονται ἔτσι ὅπως βλέπω ν' ἀναμασᾶν ἀχώνευτα τὰ στοιχεῖα τῆς ἀνατολικῆς παράδοσης μ' ἠθοποιοὺς ποὺ στριγγλίζουν λόγῳ τῆς προφανοῦς ἀτεχνίας καὶ μή μέθεξης στοὺς ξενόφερτους καὶ φορεμένους κώδικες).

Ὅμως, αὐτὸ τὸ δῆθεν ἐπιχείρημα μοῦ θυμίζει τὸ γνωστό: Τὸ μπουζούκι εἶν' ὄργανο. Ὁ ἀστυνόμος εἶν' ἐπίσης ὄργανο. Ἄρα: ὁ ἀστυνομὸς εἶναι μπουζούκι! Καί, νομίζω, πὼς ὅλα τοῦτα δὲν εἶναι μοναχὰ γιὰ γέλια, ἀλλὰ προσπάθειες ἔντρομες νὰ πουλήσουν ὡρισμένοι μεγαλοσχήμονες Νεοελληναράδες τὴν ὑποτιθέμενη λογιοσύνη τους ὡς ἕρεισμα γιὰ τὶς σκηνικές τους βαναυσότητες.

Ἀκόμα κι ἂν ἰσχύῃ τὸ ἀμφίβολο τῆς καταγωγῆς τοῦ Νὸ ἀπ' τὸ ἑλληνιστικὸ Θέατρο, εἶναι τόσο μεγάλη ἡ χρονικὴ ἀπόσταση (ὑπενθυμίζω 14ος αἰώνας μ.Χ. ὡς σημεῖο μηδὲν τοῦ Νό) κ' ἡ προσαρμοστικὴ μεταλλαγὴ ποὺ τὰ πᾶντα καθίσταντ' ἐξόχως ἐπίφοβα κ' ἐξαλλοιωτικὰ γιὰ τὸν πυρῆνα τῆς Ἀρχαίας Τραγῳδίας καί, τὸ οὐσιοδέστερο, ξ έ ν α  γιὰ τὸ νεοελληνικὸ ἄκουσμα, ἐφόσον πρόκειται γιὰ ἕνα σύγχρονο ἀνέβασμα ἀπευθυνόμενο στοὺς κατοίκους μιᾶς βαλκανικῆς χώρας τοῦ 21ου αἰώνα…. Ἕνα στοιχεῖο τοῦ «ἐλιτίστικου» θεάτρου ἦταν σ' ὅλες τὶς μετὰ τὴ δημιουργία τῆς σκηνοθεσίας ἐποχὲς ἐκεῖνο τοῦ  ἐ κ λ ε κ τ ι κ ι σ μ ο ῦ.  Ὁπότε, ὅσοι ἐπαίρονται γιὰ τὴ δῆθεν «λαϊκότητά »τους, ἂς εἶναι λιγάκι προσεκτικότεροι…

Οἱ ἀνοησίες ποὺ ἀρθρώνονται, οὐδὲν πρὸ τὸ Νὸ κι ἄσχετες μὲ τὴ ζωντανὴ λαλιὰ τοῦ τόπου μας ποὺ περιμένει ἐναγωνίως νὰ γίνῃ σύνθεση δραματικὴ καὶ λόγος θεατρικός – ἕνας ἦχος μὲ τὴ δικιά του δύναμη κι ὀρμή, πέρα καὶ μακριὰ ἀπὸ πιθηκισμούς…

Ἀλλά, οἱ ἐπαρχιῶτες τοῦ Πνεύματος Νεοέλληνες ἀποζητοῦν ἐξωτικὲς ἀποδράσεις ἀπ' τὸ χαμερπὲς τῆς κατάντειας τους καί:

τέτοια πράγματα θαμπώνουν τοὺς βαρβάρους!

Υ.Γ. Ἡ ἀδήριτη ἀνάγκη γιὰ τελετουργία στὴ σκηνὴ ἀκόμα  κ α ί  τοῦ σήμερα, ἀλλιῶς πρέπει νὰ θεραπευθῇ – διαφορετικὰ τὰ ὑλικὰ ποὺ βρίσκονται θαμμένα στὴ μακραίωνη παράδοση τῆς Δύσης. Ἐκείνη δέν περιορίζεται στὴν Εὐρωατλαντικὴ συμμαχία, μὰ φτάνει ὥς τὴν πανάρχαια Μεσοποταμία περιλαμβάνοντας λειτουργικὰ τὸ λόγο ἀκόμα καὶ τοῦ Ζωροάστρη καὶ τῶν Σούφι…  

[Ἀναφορές: Samuel L. Leiter, Japanese traditional theatre, Historical Dictionaries of Literature and the Arts, The Scarecrow Press, Maryland-Toronto-Oxford, 2006, σελ. 1· Albin Lesky, Ἡ τραγικὴ ποίηση τῶν Ἀρχαίων Ἑλλήνων, μτφ Νῖκος Χ. Χουρμουζιάδης, ΜΙΕΤ, 1987,  τ. Α΄, σελ. 39]

 

Στὶς κατηγορίες: Ἀρχαῖο Δρᾶμα Θέατρο Σχολιασμός
Μου αρέσει!     Κοινοποιήστε

Οἱ ἀναρτήσεις τῆς Διέλευσης στοιχειοθετημένες
ἐκδίδονται διμηνιαῖα στὶς Ἐκδόσεις τῶν Διορθώσεων.

Διαβάστε τὰ ἤδη ἐκδοθέντα τεύχη:

τ. 1   τ. 2   τ. 3   τ. 4   τ. 5   τ. 6   τ. 7   τ. 8   τ. 9  

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

ΕΓΓΡΑΦΗΤΕ ΣΤΙΣ ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΕΣ ΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕΙΣ

Διέλευση: Προσωπικὸ ἱστολόγιο τοῦ Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου
© 2015 Θεοδόσης Παπαδημητρόπουλος Συνεργάτης τοῦ περιοδικοῦ Διορθώσεις
-