Solen. Solen. - Τὸ χαμένο φῶς τοῦ Ὄσβαλντ

Solen. Solen.

μτφ:

Τὸν ἦλιο. Τὸν ἥλιο.

[ΟΣΒΛΑΝΤ, Ἑρρίκου Ἴψεν Βρυκόλακες, τέλος τρίτης πράξης. Henrik Ibsen, Samlede værker, Gyldendalske Boghandels Forlag, København, 1898-1902, τ. VI, σελ. 480· ἐφεξῆς συντετμημένα: Samlede værker.]

Μ’ αὐτὰ τὰ λόγια σφραγίζεται πιὰ τὸ πέρασμα τοῦ Ὄσβαλντ στὸ νοητικὸ σκοτάδι πληρώνοντας τὶς ἁμαρτίες τοῦ πατέρα καὶ τῆς μητέρας του κ’ ἔχοντας ἤδη χάσει τ’ ὅποιο μερτικό του στὴν ἀγάπη…

Ὁ Ἰουλιανὸς στὸν Αὐτοκράτορα καὶ Γαλιλαῖο (τὸ opus magnum κατὰ τὸν ἴδιο τὸ Νορβηγό) πεθαίνει μές στὴν ἀπελπισία του γιὰ τὸ ναυαγισμένο ἀρχαῖο κόσμο, ρωτῶντας τραγικά τὸν Ἀπόλλωνα-Λοξία, τὸ θεὸ τοῦ  φ ω τ ό ς

O, sol, sol, – hvi bedrog du mig?

μτφ:

Ὦ ἥλιε ἥλιε, γιατί μ’ ἐξαπάτησες;

[Ἑρρίκου Ἴψεν Αὐτοκράτορας καὶ Γαλιλαῖος, τέλος Β΄ μέρους: Ὁ αὐτοκράτορας Ἰουλιανός· Samlede værker, τ. V, σελ. 460. Πρβλ Κατὰ Ματθαῖον, KΖ΄ 46: Θεέ μου θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;]

    Κ’ εἶν' ἀμφίσημο, ἐσκεμμένα, κατὰ πόσον ὁ γόνος τῶν Ἄλβινγκ θέλει νὰ κρυφτῇ ἀπ' τὸν ἥλιο (ὡς  β ρ υ κ ό λ α κ α ς) ἢ νὰ τὸν ἀντικρύσῃ γιὰ στερνὴ φορὰ σὰν τὸν Οἰδίποδα στὸ σοφόκλειο δρᾶμα:

Ἰοὺ ἰού· τὰ πάντ' ἂν ἐξήκοι σαφῆ.

Ὦ φῶς,  τ ε λ ε υ τ α ῖ ό ν  σε προσβλέψαιμι νῦν…

μτφ: 

Ἄαα, φανερώθηκαν  ὅ λ α  πιά.

Φώωως, σὲ βλέπω γιὰ  σ τ ε ρ ν ὴ  φορά…

[Σοφοκλέους Οἰδίπους Τύραννος, στ.  1182-3.]

Τὸ σπαραχτικὸ τέλος τοῦ Ὄσβαλντ θὰ μποροῦσε νὰ προταχθῇ σ' ὁλόκληρο τὸ ἔργο τοῦ Ἴψεν: ἀκόμα κι ὁ ἐκφυλισμένος πιὰ νοῦς τοῦ ἄτυχου καλλιτέχνη (ὕπαρξη καταραμένη ὅπως ὁ ἴδιος ὁ ποιητὴς κι ὁ γλύπτης Ροῦμπεκ στό: Ὅταν ξυπνήσουμε ἐμεῖς οἱ νεκροὶ ποὺ εἶναι ἡ ὕστατη λέξη τοῦ δημιουργοῦ κι αὐτοβιογράφηση τῶν ψυχικῶν παθῶν του) ψάχνει τὸ φῶς – τὴν ἀ λ ή θ ε ι α παρὰ ποὺ τὴν τρέμει…

        Ἡ πορεία τοῦ ἄτυχου νέου ταυτίζεται μὲ τὸ τετράστιχο ποὺ συμπεριλαμβάνει ὁ Ἴψεν σὲ μιὰν ἐπιστολὴ πρὸς τὸ μεταφραστὴ τῶν δραμάτων του Ludwig Passagre (16-6-1880):

At  l e v e  er krig med trolde

i hjertets og hjernens hvælv;

At  d i g t e  – det er at holde

dommedag over sig selv.

μτφ:

Ζ ω ὴ  θὰ πῇ: μὲ τρὸλλ νὰ πολεμᾶς

στὸ κάστρο τοῦ μυαλοῦ καὶ τῆς καρδιᾶς.

Π ο ί η σ η:  νὰ φέρνῃς

στὸν ἑαυτό σου τῆς Κρίσεως τὴν Ἡμέρα.

[Breve fra Hernik Ibsen, udgivne med indledning og oplysinger af Halvdan Koht og Julius Elias, Gyldendalske Boghandel – Nordisk Forlag, København pg Kristiania, 1904, τ. ΙΙ: 1874-1900, σελ. 83· ἐφεξῆς συντετμημένα Breve.]

Ἴδια κ' ἡ οὐσία τῶν ἀρκτικῶν στίχων τοῦ πρώτου ἔργου τοῦ Ἴψεν, τοῦ Κατιλίνα: 

Jeg må! Jeg må; så byder mig en stemme

i sjælens dyb, – og jeg vil følge den.

K r a f t  ejer jeg, og mod til noget bedre,

til noget højere, end dette liv.

[] vågn, Catilina; – vågn, og vord en  m a n d!

μτφ:

«Πρέπει!.. Πρέπει!..» μοῦ φωνάζει μιὰ φωνὴ

ἀπὸ τὰ μύχια τῆς ψυχῆς καὶ θὰ ὑπακούσω!

Ἔχω  δ ύ ν α μ η  – θάρρος γιὰ κάτιτίς καλύτερο,

ὑψηλότερο ἀπ΄ αὐτὴ τὴ ζωή,..

Ξύπνα, Κατιλίνα – σήκω!.. Φέρσου  ἀ ν τ ρ ί κ ι α!

[Samlede værker, τ. Ι, σελ. 15-6.]

Δυστυχῶς, ὅμως, ὁ κακομοίρης Ὄσβαλντ ἔχασε τὴ μάχη μὲ τὰ  τ ρ ό λ λ  (trolde) —τοὺς δαίμονες τῆς ψυχῆς του— κ' ἡ εὐθύνη δέν ἦταν δικιά του μὰ τοῦ πατέρα καὶ κυρίως τῆς μητέρας του («ἀμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα»· βλ. Ἔξοδος, Κ΄ 5· Δευτερονόμιον, Ε΄ 9). Ἡ μοῖρα του (καὶ μαζὶ τῆς μάνας του) ἀποτελεῖ μιὰ πικρὴ κι ἄκρως ἀπαισιόδοξη ὑπόμνηση: Ὅση συνείδηση, ἐλευθερία καὶ παιδεία κι ἂν ἔχῃ κάποιος, τὸ κακὸ τοῦ κόσμου δέν ἀποσοβῆται..- ἂν ξεκινήσουν νὰ γυρνᾶνε τὰ γρανάζια τῆς καταστροφῆς, ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ διασώσῃ —στὴν καλύτερη περίπτωση— μονάχα τὴν ἀξιοπρέπεια καὶ τὸ μεγαλεῖο του (κι ὁ ἀβοήθητος Ὄσβαλντ χάνει ἀκόμα κι αὐτά)… Οἱ Βρυκόλακες καταδύονται στὴν παραδοξότητα τῆς  ὕ π α ρ ξ η ς  – νά γιατί θυμίζουν σὲ τόσα τὶς τραγωδίες τῶν Ἀρχαίων.  

Πάουλ Σλέντερ —ἕνας ἀπ' τοὺς ἐπιμελητὲς τῆς γερμανικῆς ἔκδοσης τοῦ ἰψενικοῦ σώματος— παρουσίασε στὴν Vossische Zeitung (10-1-1887) τὸ ἔργο ἀπὸ μιάν —-ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον— θετικὴ σκοπιά· ὁ ἀρχισυντάκτης τοῦ πρόσθεσε, ὅμως, τὴν παρακάτω ὑποσημείωση ποὺ τότε ἔγινε εὐρέως ἀποδεκτή: 

Στὶς φιλοσοφικὲς πραγματεῖες ἐπιλύονται τὰ δυσκολώτερα ἠθικά, κοινωνικὰ καὶ φιλοσοφικὰ προβλήματα. Γιὰ τὴν Τέχνη, ὅσο διαφορετικὲς κι ἂν εἶναι οἱ ὅποιες τάσεις, παραμένει ἀκατάρριπτος  ἕ ν α ς  νόμος: τὸ ἔργο πρέπει νὰ μᾶς προσφέρῃ ἀπόλαυση κ' ἡδονή —νὰ μᾶς ἐξυψώνῃ— καὶ νὰ μήν προκαλῇ ἀποτροπιασμό, νὰ μήν ἀποτελῇ βάσανο καί, ἀκόμα χειρότερα, νὰ μή σπέρνῃ μιὰν ἀπέλπιδα ἀμφιβολία· κι ὅλα τοῦτα ἀκόμα κι ὅταν ἡ ὑπόθεση ἑδράζεται στὴν πραγματικότητα (ποὺ ἀμφισβητοῦμε [] <γιὰ τοὺς Βρυκόλακες>). Εἶναι παρανόηση τῆς Τέχνης νὰ προσπαθοῦμε νὰ ἐπιλύσουμε ἠθικὰ καὶ κοινωνικὰ προβλήματα μέσῳ αὐτῆς – ἀσχέτως ἂν δίνῃ μορφὴ μιὰ δραματικὴ πλαστουργικὴ δύναμη ὅπως τοῦ Ἴψεν. 

Μές στὶς τόσες  παρανοήσεις του, ὁ ἀρχισυντάκτης θέτει ἄθελά του τὸ κεντρικὸ ζήτημα: οἱ Βρυκόλακες ἀσχολοῦνται μὲ θεμελιώδη ὑπαρξιακὰ προβλήματα, σὰν τ' ἀττικὰ δράματα· δέν παύουν, ὅμως, οὔτε στιγμὴ νάναι ζωντανὴ κι οὐσιαστικὴ  π ο ί η σ η,  ὅπως καί οἱ ἀρχαῖες τραγωδίες, καὶ κάτα τοῦτον  θ ε α τ ρ ι κ ώ τ α τ η  δημιουργία – πλασμένη νὰ συναρπάσῃ  σ κ η ν ι κ ά.  Κι ἂν ἰσχύουν ὅσα ὑποστηρίζει ὁ ἐφημεριδογράφος, τί θάπρεπε ἀλήθεια νὰ εἰπωθῇ γιὰ τὸν σαιξπηρικὸ Ἅμλετ, τὸν γκαιτικὸ Φάουστ,.. τοὺς ἰψενικοὺς Πέερ Γκὺντ καὶ Μπράντ;..

Στ' ἀλήθεια, ὑπάρχει κλασσικὸ ποιητικὸ δρᾶμα ποὺ νὰ μήν καταπιάνεται μ' ἕνα ἐρώτημα παράλληλο κάποιου κομβικοῦ ζητήματος στὴν Ἱστορία τῆς Φιλοσοφίας;..

Ὅπως ἔγραψε ὁ Ἴψεν στὸ συμπατριώτη του Μπγιέρνσον γιὰ μιὰν ἀντίστοιχη τοποθέτηση τοῦ κριτικοῦ Πέτερσεν: 

Min bog  e r  poesi;

og er den det ikke,

så  s k a l  den blive det.

Begrebet poesi skal

[] komme og bøje

sig efter bogen.

Μτφ:

Τὸ βιβλίο μου  ε ἶ ν α ι  ποίηση!

Κι ἂν δέν εἶναι,

θ ὰ  γ ί ν ῃ  ποίηση.

Τῆς Ποίησης ἡ ἔννοια θ' ἀλλάξῃ

ὥστε νὰ συμμορφωθῇ

μὲ τοῦτο τὸ βιβλίο.

[Breve, τ. Ι: 1849-73, σελ. 159.]

Σὲ μιὰν ἄλλη ἐπιστολὴ πρὸς τὸν ἐκδότη του (16-3-1882) ἰσχυρίζεται ὁ δημιουργός: 

Min bog ejer fremtiden for sig.

μτφ:

Τὸ βιβλίο μου ἐσωκλείει τὸ ἴδιο τὸ μέλλον…

[Breve, τ. II, σελ. 109.]

– ὁλόκληρο τὸν 20 αἰῶνα δραματουργικὰ καὶ σεναριογραφικά.

Ὥς τὴ στιγμὴ ποὺ τὸν χτύπησε ἐγκεφαλικὸ τὸ 1901, ὁ Νορβηγός «ἀρχιμάστορας» τοῦ Θεάτρου δὲ σταμάτησε νὰ μάχετ' ἀκατάπαυτα —μ' ὅπλο κι ἀσπίδα τὴν πέννα του— τὰ τρὸλλ τῆς ψυχῆς (τὰ στοιχειά της) κυοφορῶντας τὸ νέο – διαρκῶς ἀποζητῶντας τὸν  ἥ λ ι ο

απόλλων-αέτωμα-ολυμπία-διέλευση

[Ἀπόλλων ἀπ΄ τὸ ἀέτωμα τοῦ ναοῦ τοῦ Δία στὴν Ὀλυμπία.]

Στὶς κατηγορίες: Θέατρο Μεταφράσεις Στοχασμοί
Μου αρέσει!     Κοινοποιήστε

Οἱ ἀναρτήσεις τῆς Διέλευσης στοιχειοθετημένες
ἐκδίδονται διμηνιαῖα στὶς Ἐκδόσεις τῶν Διορθώσεων.

Διαβάστε τὰ ἤδη ἐκδοθέντα τεύχη:

τ. 1   τ. 2   τ. 3   τ. 4   τ. 5   τ. 6   τ. 7   τ. 8   τ. 9  

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

ΕΓΓΡΑΦΗΤΕ ΣΤΙΣ ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΕΣ ΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕΙΣ

Διέλευση: Προσωπικὸ ἱστολόγιο τοῦ Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου
© 2015 Θεοδόσης Παπαδημητρόπουλος Συνεργάτης τοῦ περιοδικοῦ Διορθώσεις
-