Στοιχεῖα Ἱστορικῆς Ὀρθογραφίας

Ὁρισμός

(Πλήρης) Ἱστορικὴ Ὀρθογραφία μιᾶς γλώσσας ὀνομάζεται ἡ ὅσο τὸ δυνατὸν ἀκριβέστερη γραπτὴ ἀποτύπωσή της στὴ διαχρονική της ἐξέλιξη, μὲ κατ’ ἐξοχὴν αἰτούμενο τὴ διαπίστωση τοῦ ἐτύμου, βάσει τῶν πορισμάτων τῆς εἰδικῆς γλωσσικῆς ἐπιστήμης καὶ λαμβάνοντας ὑπ’ ὄψιν συνδυαστικὰ καὶ ἐν ἀρμονίᾳ τὴ φωνολογική, μορφολογικήσυντακτική της ἀνάλυση (ὅπως καὶ μετρική), τὰ ἀποκατεστημένα κείμενα τῆς Γραμματείας της, καθὼς τὰ παραδίδει ἡ Φιλολογικὴ Ἔρευνα καὶ Κριτική, τὰ δεδομένα ποὺ παρέχει ἡ Ἀρχαιολογικὴ Ἐπιστήμη κ’ ἡ Γλωσσολογία καί, ἰδίως, ὁ Ἱστορικοσυγκριτικός της κλάδος, καθὼς κι ὄποιο ἄλλο κρίσιμο γλωσσικό, ἱστορικὸ καὶ τεχνολογικὸ στοιχεῖο ἐμφανισθῇ καὶ διασταυρωθῇ ἐπιστημονικά· κοντολογίς:

Ἱστορικὴ Ὀρθογραφία εἶναι ἡ ἐφαρμογὴ τῆς Ἱστορικῆς Γραμματικῆς μιᾶς γλώσσας, κατὰ τὴ γραπτή της ἀποτύπωση.

Σημαντικὲς ἐξειδικεύσεις τοῦ ὁρισμοῦ στὴν Ἱστορικὴ Ὀρθογραφία τῆς Ἑλληνικῆς καὶ κάποιες στοιχειοθετικὲς ἐξαπλουστεύσεις

(α΄) Ἐφόσον ἡ Ἔρευνα προχωρεῖ κ’ ἐμπλουτίζεται, ἡ Ἱστορικὴ Ὀρθογραφία βρίσκεται συνεχῶς σὲ καθεστὼς κριτικῆς ἐξέτασης, ἐπαύξησης, περιστολῆς ἢ διόρθωσης, λ.χ.: Ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ Τέχνη μακρή· μακρ κι ὄχι μακρά, καθότι ὁ Ἱπποκράτης ἔδρασε στὴν Ἰωνία, ὅπου ἔχουν τραπῆ μακρὰ α τῆς Πρωτοελληνικῆς σὲ η.

(β΄) Χρησιμοποιεῖται ἡ πλήρης ἐξάρτυση γραπτῆς ἀποτύπωσης τῆς Ἑλληνικῆς, ὅπως παραδίδεται στοὺς αἰῶνες κ’ ἔχει δοκιμαστῆ κ’ ἐπιτύχει κατ’ ἐπανάληψιν καὶ μοναδικὰ στὴν Ἱστορία τοῦ Πνεύματος, ἀποτελῶντας (εκτεταμένα ὡς πρὸς τὸ ἀλφάβητο, πιό περιωρισμένα ὡς πρὸς τὰ σημεῖα τονισμοῦ καὶ πνευματισμοῦ) μιμητικὸ πρότυπο γιὰ τὴν Ἐτρουσκική, τὴ Λατινική, τὴν Ἐκκλησιαστικὴ Σλαβική (Σλαβωνική) καὶ μέσῳ αὐτῶν γιὰ ὅλες τὶς σύγχρονες Εὐρωπαϊκὲς γλῶσσες καὶ διαλέκτους τους: στοιχεῖα πεζά-κεφαλαῖα, τόνοι, πνεύματα, στίξη, χωρισμὸς σὲ στίχους, ὅπως καὶ ἐκτεταμένα ἐργαλεῖα τῆς σύνθεσης, ὑφολογίας (στυλιστικῆς) καὶ τυπογραφίας: παραγραφοποίηση, ἀραιώσεις, πλάγια στοιχεῖα («Λειψίας»), στοιχεῖα τονισμένα («μαῦρα»/«παχειά»), σημάνσεις μακρότητας ἢ βραχύτητας φωνηέντων, π.χ. , ῑ (ἰδίως πρὸ τῆς ἀλλαγῆς τῆς προσῳδίας στὰ ἑλληνιστικὰ χρόνια), ξένων στοιχείων γιὰ τὴν ἀκριβῆ παράθεση μή ἑλληνικῶν τύπων -ἀκόμα καὶ συμβόλων μαθηματικῶν κ.ο.κ. Ὅλ’ αὐτὰ μ’ αἴσθηση τῆς πολυπλοκότητάς τοῦ γλωσσικοῦ φαινομένου καὶ συνεχῆ, δυναμικὴ εὕρεση τοῦ  β έ λ τ ι σ τ ο υ  γιὰ τὶς ἀνάγκες τοῦ ἑκάστοτε κειμένου, μ’ αἴσθηση ὅμως τῆς ὁμοιοτυπίας καὶ τάση διευκόλυνσης τῆς ἐπικοινωνίας. Συνεπῶς, ἀπαιτεῖται γνώση, ἔνστικτο καὶ δημιουργικὴ πνοὴ στὴ σύλληψη ἤχων, νοημάτων, εἰκόνων, ψυχικῶν κινήσεων καὶ χειρονομιῶν -ἡ πεμπτουσία, συνεπῶς, τῆς Γλώσσας.

(γ΄)  Ἀκολουθοῦνται οἱ κανόνες τονισμοῦ καὶ πνευματισμοῦ, ὅπως ἐξελίχθηκαν στὴ Μεσαιωνικὴ καὶ νεώτερη ἐκδοτικὴ Παράδοση. Γίνονται κάποιες ἐλαφρὲς μετατροπὲς γιὰ τὴν ἀπόδοση μοναδικῶν νεοελληνικῶν (ἢ καὶ ὑστεροελληνιστικῶν) γλωσσικῶν φαινομένων π.χ. θές < θέλεις μ’ ὀξεῖα ἀνεξαρτήτως στίξης λόγῳ τῆς συγκοπῆς. Ἐὰν σημαίνεται ὀξεῖα στὴ θέση βαρείας, ἐνῷ δέν ἀκολουθῇ σημεῖο στίξης, ὑπονοεῖται ἔμφαση στὴ συγκεκριμένη λέξη, καθὼς φέρει τὸ νοηματικὸ βάρος τῆς πνευστικῆς ἑνότητας, π.χ.  ἐνῷ δέν ἀκολουθῇ σημεῖο στίξης (ἐμφαντικὸς ὀξυτονισμὸς τοῦ ἀρνητικοῦ μορίου).

(δ΄) Δέν διαγράφονται οἱ προσγεγραμμένες/ὑπογεγραμμένες, π.χ. τραγδία < τράγ– + ᾠδή, ποιητικ ἀδεί.

(ε΄) Σημειώνεται ἡ αὔξηση τοῦ ἀορίστου, π.χ. ὁρίζω -> ρισα, ὅπως κι ὁ ἀναδιπλασιασμὸς τοῦ παρακειμένου, π.χ. ὁρίζω -> ρισμένος.

(στ΄)  Σημειώνονται κατάλληλα οἱ τύποι ἐξ ὑποτακτικῆς, ἀκόμα καὶ στὴ Νεοελληνική, παρὰ ποὺ δέν ἐπέχει πιὰ θέση πλήρως ἀνεξάρτητης ἔγκλισης, ὄπως στὴν Ἀρχαία (βλ. ὅμως: ἴσως ἀνοίξῃ τὸ παράθυροἂν θυμηθς τὸ ὄνειρό μου…, ἐφόσον ἐδῶ πρόκειται γιὰ λόγο ὑποθετικό· ἐξίσου καὶ στὸν μέλλοντα: θὰ ἔρθς. Παρὰ ταῦτα, ἡ ὑποτακτικὴ λειτουργεῖ ἀκόμα συντακτικά.

(ζ΄) Σημειώνεται ἡ ἔκταση τῶν παραθετικῶν ἐπιθέτων κ’ ἐπιρρημάτων ὅπου αὐτὴ παρατηρεῖται (δηλαδὴ ὔστερ’ ἀπὸ μή θέσει ἢ φύσει μακρὰ καταληκτικὴ συλλαβὴ τοῦ θέματος), π.χ. σοφός -> σοφώτερος -> σοφώτατος, διασκεδαστικῶς -> διασκεδαστικώτερον (ἢ διασκεδαστικώτερα) -> διασκεδαστικώτατα· ὅμως κενός -> κενότερος -> κενότατος, καθότι ἀρχικά: κενFός καὶ τὸ δίγαμμα (F) σιγήθηκε πολύ νωρὶς στὴν Ἱστορία τῆς γλώσσας.

(η΄) Δέν ἁπλοποιοῦνται τὰ συμπλέγματα συμφώνων, π.χ. καμμία (κἂν + μία, ἂν καὶ τύπος μεσαιωνικὸς ὅπου δέν ἐκφέρονται πιὰ τὰ διπλᾶ σύμφωνα -τὸ ἔτυμον ὑπερισχύει τῆς φωνητικῆς ἀπόδοσης, ἐφόσον δέν ὑφίσταται σύγχιση κατὰ τὴ σημερινὴ ἐκφορά) κι ὄχι καμία. Ἀντιστοίχως, μπορεῖ κάτι νὰ ἐξαπλουστευτῇ λόγῳ παλαιότερης πολυπλοκώτερης κ’ ἐσφαλμένης γραφῆς, π.χ. ταξίδι κι ὄχι ταξείδι.

(ια΄) Στὶς λέξεις ξενικῆς προέλευσης γίνεται προσπάθεια νὰ δοθῇ, στὴ μεταστοιχείωσή τους, τὸ ἀρχικὸ ἴνδαλμα στὴν Ἱστορικὴ Ὀρθογραφία τῆς ἑκάστοτε ξένης γλώσσας, π.χ. Σωσσύρ < Saussure· τραῖνο < train (Γαλλικά)· Λατνος < latīnus· λεγᾶτος < lēgātus (Λατινικά).

(ιβ΄) Ὑπονοεῖται ἡ μελέτη κ’ ἡ ἐπιστημονικὴ χρήση κάθε ἱστορικῆς φάσης καὶ μορφῆς τῆς Ἑλληνικῆς γιὰ τὴν πλήρη της ἱστορικὴ ὀρθογράφηση: τῆς Μυκηναϊκῆς, τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς, τῆς Ἑλληνιστικῆς-τῶν Χριστιανικῶν Γραφῶν, τῆς Ἀττικιστικῆς, τῆς Μεσαιωνικῆς, τῆς Νέας Ἑλληνικῆς (Δημοτικῆς καί Λογίας) -ἀκόμα καὶ τῆς Πρωτοελληνικῆς-προδιαλεκτικῆς, ὅσο μπορεῖ ν’ ἀποκατασταθῇ ἀνάμεσα στὰ πρῶτα γραπτὰ τεκμήρια καὶ τὴν Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή -ὅλες συνδυαστικὰ γιὰ τὴ σαφῆ κατανόηση, στὸ γραπτὸ μέσο, τῆς διαχρονίας τῆς γλώσσας.

(ιγ΄) Ἡ μετρικὴ τῶν στιχηρῶν κειμένων ἐπηρεάζει τὸν τονισμό, ἰδίως στὶς δημιουργίες τῆς Νέας Ἑλληνικῆς, π.χ. σὲ ἰαμβικὸ στίχο: αὐτό εἰναι πρῶτο, ὀξυτονίζεται ἡ ἀντωνυμία: αὐτό καὶ χάνει τὸν τόνο της τὸ ρῆμα: εἰναι, γιὰ νὰ σημανθῇ τὸ μετρικὸ χασοτόνισμα (κ’ ἡ μετρικὴ συνίζηση), δηλαδὴ ἡ ἀποδυνάμωση τοῦ ἐντατικοῦ τόνου στὸ εἶναι, ὥστε νὰ παραμείνῃ ὁ στίχος ἴαμβος (ὁ ρυθμός του νὰ θεμελιώνεται μόνο σὲ ζυγὲς συλλαβές, ἐκτός ἴσως τῶν μετρικῶν πρώτων ποδῶν). 

(ιδ΄) Ἰδίως σὲ κείμενα τῆς λογίας Παράδοσης, ἐκφράσεις, ποὺ πιά ἀντιμετωπίζονται ὡς μία λέξη, γράφονται ἀναλυμένες, π.χ. ἐφ’ ὅσον < ἐπὶ + ὅσον, καὶ ὄχι ἐφόσον· ἐν ᾧ, κι ὄχι ἐνῷ -δηλαδὴ ἡ ἀνάλυση ἢ μή δηλώνουν ἐπίπεδα ὕφους (Δημοτική-Λογία).

(ιε΄) Ὅλα τὰ παραπάνω καθιστοῦν τὴ γραφὴ τῆς Ἑλληνικῆς σ’ ἕνα κείμενο, ὄπου συναντῶνται πολλές φάσεις της (μεταξὺ ἄλλων), ἀδιαίρετο συνεχὲς κ’ ἔτσι διευκολύνεται ἡ μετάβαση ἀπ’ τὴ μία φάση στὴν ἄλλη· π.χ. στὴν ἀναπαραγωγὴ πρωτογενοῦς κειμένου μὲ δύο ἐπίπεδα ὕφους (Λογίας-Δημοτικῆς, ὅπως τὰ διηγήματα τοῦ Ἀλεξάνδρου Παπαδιαμάντου) ἢ στὴν περίπτωση διαγραμμικῆς μετάφρασης ἀπ’ τ’ Ἀρχαῖα στὰ Νέα Ἑλληνικά.

Βιβλιογραφία:

(α΄) Ἀχιλλέως Ἀ. Τζαρτζάνου Γραμματικὴ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, ΟΕΔΒ, ἐν Ἀθήναις 1965.

(β΄) Ἀχιλλέως Ἀ. Τζαρτζάνου Νεοελληνικὴ Σύνταξις (τῆς Κοινῆς Δημοτικῆς), τόμ. Α΄-Β΄, 2η ἔκδ., Θεσσαλονικὴ 1989. 

(γ΄) Γ. Μπαμπινιώτη Ἐτυμολογικὸ Λεξικὸ τῆς Νέας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, Κέντρο Λεξικολογίας, Ἀθήνα 2010.

(δ΄) Γεώργιος Ζηκίδης, Λεξικὸν ὀρθογραφικὸν καὶ χρηστικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, Βιβλιοπωλεῖον Ἰωάννου Ν. Σιδέρη, Β΄ ἔκδ., Ἀθῆναι 1913.

(ε΄) Γεώργιος Ν. Χατζιδάκις, Μεσαιωνικὰ καὶ Νέα Ἑλληνικά, Π. Δ. Σακελλαρίου, Ἀθῆναι 1907.

(στ’) Helmut Rix, Historische Grammatik des Griechischen, Laut- und Formenlehre, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2η ἔκδ., Darmstadt 1992.

(ζ’) Eduard Schwytzer, Ἡ Σύνταξη τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, μτφ Γ. Ε. Παπατσίμπας – Π. Χαιρόπουλος, ἐπιμ. Γ. Ε. Παπατσίμπας, ἐκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμα, 5η ἔκδ., Ἀθήνα 2011.

(η’) Robert Beekes, Etymological Dictionary of Greek, with the assistance of Lucien van Beek, Brill, Leiden-Boston 2010.

(θ’) Λογεῖον: ἠλεκτρονικὸ συνδυαστικὸ λεξικὸ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς-Λόγιας Μεσαιωνικῆς καὶ τῆς Λατινικῆς.

(ι’)  Θρασύβουλος Σταύρου, Νεοελληνικὴ Μετρική, Ἰνστιτοῦτον Νεοελληνικῶν Σπουδῶν-Ἵδρυμα Μανώλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 1974.

Στὶς κατηγορίες: Ἀρχαία Γραμματεία Γενικά Ἐπιστήμη Φιλολογία

Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος
08/11/2018· 2η ἐπεξεργασία: 25/03/2020.
Μου αρέσει!     Κοινοποιήστε
Διέλευση: Προσωπικὸ ἱστολόγιο τοῦ Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλου
© 2015-20 Θεοδόσης Παπαδημητρόπουλος Ἐκδόσεις ΘΑΠ
-